سایت خبری تحلیلی

آرشیو اخبار / بایگانی پیوند سایتی RSS
اختصاصی/
پنجشنبه 18 بهمن 1397 / 23:27|کد خبر : 6582|گروه : فرهنگی

دستاورد در ناکامی/تحلیلی علمی بر ثبت جهانی زریبار در کنوانسیون رامسر «تالابها»

یکی از مهمترین چالش های محیط زیستی استان کردستان تهدیداتی است که دریاچه زریبار با آن روبرو است که علاوه بر به وجود آوردن چالشهایی در سطح شهرستان به یکی از چالش های استان تبدیل شده است زیرا که این دریاچه بخشی از هویت سرزمینی و فردی در کردستان می باشد.

یکی از مهمترین چالش های محیط زیستی استان کردستان تهدیداتی است که دریاچه زریبار با آن روبرو است که علاوه بر به وجود آوردن چالشهایی در سطح شهرستان به یکی از چالش های استان تبدیل شده است زیرا که این دریاچه بخشی از هویت سرزمینی و فردی در کردستان می باشد.

به گزارش خبرنگار زریوارخبر، امروزه مسائل زیست محیطی یکی از مهمترین مسائلی است که به صورت های مختلف فضاهای جغرافیایی را با مشکل مواجه کرده است. این امر سبب شده است که مساله حفظ محیط زیست به یکی از مسائل روز جهان تبدیل شود زیرا فاجعه زیست محیطی نه تنها آرامش و امنیت را از زندگی انسان می رباید بلکه موجودیت بشر را نیز تهدید می کند، به همین دلیل محافل علمی و سیاسی بحث مسائل زیست محیطی پرسرو صداترین و جدیترین بحث روز است.

در این میان کردستان به صورت عام و شهرستان مریوان به صورت خاص با مسائل و مشکلات زیست محیطی متعددی مواجه هستند که به صورت های مختلف زمینه برای به چالش کشیده شدن فرایند توسعه پایدار را فراهم و از سوی دیگر بحران ها و چالش های متعدد دیگری را نیز با خود به همراه آورده است. در واکنش به مشکلات زیست محیطی تلاش های فراوانی جهت حفاظت از طبیعت در سطح استان کردستان وجود داشته است که نمود واقعی آن وجود انجمن های مردمی زیست محیطی در استان است. یکی از مهمترین چالش های محیط زیستی استان کردستان تهدیداتی است که دریاچه زریبار با آن روبرو است که علاوه بر به وجود آوردن چالشهایی در سطح شهرستان به یکی از چالش های استان تبدیل شده است زیرا که این دریاچه بخشی از هویت سرزمینی و فردی در کردستان می باشد. بنابراین تلاش های فراوانی جهت پایداری از این دریاچه صورت گرفته است به صورتی که به یکی از دغدغه اصلی شهروندان و انجمن های زیست محیطی تبدیل گشته بود. بنابراین با تلاش های صورت گرفته از طرف انجمن سبز چیا، همزمان با روز جهانی تالاب‌ها، دریاچه "زریبار" به عنوان بیست و پنجمین تالاب ایران در کنوانسیون رامسر (۱۹۷۱) ثبت شد. رسانه ای شدن ثبت دریاچه زریبار به عنوان تالاب از طرف موافقین و فعالان محیط زیستی شهرستان، منتقدانی داشت که با بیان اینکه ثبت دریاچه به عنوان تالاب دستاورد نیست، ثبت جهانی را به چالش کشیدند. بنابراین هدف از این یاداشت پرداختن به ثبت جهانی زریبار می باشد که در بخش اول به بررسی تعریف تالاب و دریاچه، در بخش دوم به بررسی تصاویر هوایی دریاچه، روند افزایش پرندگان و روند ثبت جهانی دریاچه و در نهایت به جمع بندی می پردازیم.

تعاریف و معیارهای تشخیص تالاب
دریاچه
در فرهنگ دهخدا آمده است دریاچه آبی ایستاده و وسیع، محاط به خشکی است. همچنین در فرهنگ ماموستا هه ژار دریاچه معادل گول آمده است. ساده ترین تعریفی که از دریاچه ارائه شده است عبارت است از: محدوده آبی است که به آب‌های آزاد راهی ندارد (دریاچه بزرگتر از آبگیر است). همچنین می توان گفت به گودی‌های بزرگ سطح زمین که بوسیله آب پر شده و با آبهای آزاد تماس نداشته باشد دریاچه اطلاق می‌شود. این فرورفتگیها به علت فرسایش و یا عوامل داخلی سطح زمین پدید می‌آیند.

دریاچه‌های تکتونیکی
برخی از حوضه های دریاچه ها در جایی تشکیل می شوند که تکتونیک های صفحه، پوسته زمین را تغییر می دهد، لذا می توان گفت برای تشکیل این نوع دریاچه عوامل تکتونیکی موثر می‌باشند. به عنوان مثال ممکن است در اثر زلزله، قسمتی از مسیر رودخانه نشست کرده و تشکیل دریاچه را بدهد. همچنین در اثر نیروهای خشکی‌زایی (Epirogenese) نیز ممکن است دریاچه تشکیل شود.

دریاچه‌ها را در پژوهش‌های علمی زیست‌محیطی به دسته‌های زیر تقسیم می‌کنند: 

دریاچه کم‌پرورد: دریاچه‌ای عمیق و صاف با مواد آلی و مغذی کم و اکسیژن محلول بسیار.
دریاچه میان‌پرورد: دریاچه‌ای با مواد مغذی نه چندان کم که از نظر گیاهی و جانوری نسبتاً بارور است.
دریاچه بیش‌پرور: دریاچه‌ای کم‌عمق با مواد مغذی بسیار که موجب تولید جلبک و کمبود ماهی و اکسیژن محلول می‌شود.
دریاچه تک‌آمیختی: ویژگی دریاچه‌ای نسبتاً عمیق که در آن سالی یک بار لایه‌بندی و چرخه آمیختگی رخ می‌دهد.
دریاچه دوآمیختی: ویژگی دریاچه‌ای که معمولاً سالی دو بار در آن لایه‌بندی و چرخه آمیختگی رخ می‌دهد.
دریاچه روبه‌زوال:  دریاچه بیش‌پروردی که بر اثر ازدیاد گیاهان و از دست دادن تدریجی و مستمر آب در حال تبدیل شدن به باتلاق است.
دریاچه خشک: محلی که پیش‌تر دریاچه بوده، ولی اکنون یا باتلاقی است یا به کلی خشک شده‌است.

تالاب
تالاب‌ها با توجه به ابعاد متفاوت، موقعيت‌هاي جغرافيايي مختلف و اثر انسان روي آن‌ها، معانی متفاوتی دارد و نمي‌توان بطور دقيق آنها را تعريف نمود. بنابراين نخستين سوالي كه مطرح مي‌گردد آنست كه: تالاب چيست؟ درحقیقت نزدیک به ۵۰ تعریف از تالاب امروزه مورد استفاده قرارمی گیرد. که در زیر به بیان مواردی از آن می پردازیم.

کلمه تالاب از نظر لغوی معادل وتلند ( اراضی خیس) بکار برده شده است. تالاب از دو کلمه تال و آب تشکیل شده که کلمه تال لغتی هندی بوده و بمعنی آبگیر می باشد. فرهنگ دهخدا، کلمه کول یا کولاب و ماموستا هه ژار کلمه تالاو را معادل تالاب بکار برده است. برخی تال را نوعی نبات پیچنده جنگلی ( داردوست) در ایران ذکر کرده اند.

فرهنگ معین در ص 1011 بیان نموده که تالاب محلی است که آب های رودخانه ها و چشمه ها و احیانا آب باران در آنجا جمع شود و راکد بماند و به معنی آبگیر ، استخر ، برکه هم می آید.

شورایعالی کشاورزی و امور روستایی در سال 62 تالاب را چنین تعریف کرده است: هر منطقه ای که از نیزار، آب، پرنده، ماهی، چمنزار و موجودات ذینفع در آن موجود باشد، تالاب می باشد.

کمیسیون تالاب‌های کشور در سال 1362 تعریف دیگری را به شرح ذیل از تالاب‌ها عنوان کرد: تالاب ناحیه‌ای از مظاهر طبیعی و خدادی است که در روند پیدایش، خاک آن توسط آب‌های سطحی زیرزمینی به صورت اشباع شده درآمده و در طی یک دوره کافی و شرایط عادی محیطی تشکیل شده است و دارای توالی زیستی می‌باشد. این مجموعه دارای جوامعی از گیاهان، جمعیت‌هایی از جانوران ویژه است که امکان سازگاری در چنین نقاطی را دارند.

سازمان شيلات و حيات وحش آمريكا در سال 1979 در گزارش مربوط به طبقه‌بندي تالاب‌ها و زيستگاه‌هاي آب‌هاي عميق در آمريكا، تعريف زير را براي تالاب ارائه نمود:

«تالاب‌ها اراضي بينابيني (lands transitional) بين سيستم‌هاي خشكي و آبي بوده كه در آنها سفره آب معمولاً روي سطح زمين و يا نزديك به آن بوده و يا اراضي پوشيده از آب كم عمقي مي‌باشند. تالاب‌ها مي‌بايست يك يا چند مشخصه از مشخصه‌هاي سه گانه زير را دارا باشند:

زمين بايد شرايط زيست را حداقل بطور فصلي براي گياهان عمدتاً آب‌دوست(hydrophytes) فراهم نمايد.
كف تالاب بطور عمده از خاك‌هاي غرقابي و بدون زهكشي پوشيده شده باشد.
كف تالاب پوشيده از آب كم عمق در پاره‌اي مواقع در فصل رويش گياهي در هر سال مي‌باشد.

كنوانسيون رامسر:
تالاب به مناطق مردابي، آب مانده اراضي سياه خيس باتلاقي، بركه ها، كه مصنوعي يا طبيعي، بطور دائم يا موقت داراي آب ساكن يا جاري، با مزه آب شيرين، شور و لب شور بوده و هم چنين مناطق ساحلي درياها كه هنگام جذر، ارتفاع آب بيشتر از 6 متر نباشد، تالاب گفته مي شود.

روند تاریخی تبدیل دریاچه به تالاب
کاهش سطح آب دریاچه زریبار در طول سال های اخیر به عنوان یک فاجعه زیست محیطی، غیرقابل انکار می باشد به گونه ای که تغییرات سطح آب دریاچه چه از نظر وسعت و چه از نظر تغییر وضعیت بیولوژیکی بر کسی پوشیده نیست. بنابراین در این بخش، بررسی و ارزیابی تغییرات آن را بیان می نمایم. ( این قسمت مستخرج از مقاله آقای رحیمی تحت عنوان مقایسه تغییرات دریاچه زریوار و دریاچه آرال با استفاده از تکنیک سنجش از دور می باشد).

نتایج تحلیل تصاویر ماهواره ای تغییرات عمده ای را در طول دوره مورد مطالعه در دریاچه نشان می دهد.

نتایج تحلیل تصاویر ماهواره ای تغییرات عمده ای را در طول دوره مورد مطالعه در دریاچه نشان می دهد. به طوری که مساحت دریاچه زریبار در سال 1977 از 13.28 کیلومتر مربع به 9.5 کیلومتر مربع در سال 2000 رسیده است. به این معنی که در مدت 23 سال حدود 28.5 درصد این دریاچه خشک شده است. هر چند با اقدامات انجام شده به طور موقت سطح دریاچه به 21.8 کیلومتر مربع در سال 2003 رسیده است اما بعد از این دوباره سطح آب دریاچه روند کاهشی داشته به طوری که در سال 2011 سطح آن به 9.5 کیلومتر مربع رسیده است.

نتایج تحلیل تصاویر ماهواره ای تغییرات عمده ای را در طول دوره مورد مطالعه در دریاچه نشان می دهد.

روند تاریخی افزایش پرندگان در دریاچه
پرندگان یکی از مهمترین شاخص های مطلوبیت زیستگاه های تالابی به شمار می آیند. بررسی و مقایسه تراکم و تنوع پرندگان در چند سال پیاپی در یک زیستگاه می تواند به خوبی نماینگر مطلوب یا نامطلوب بودن کیفیت زیستگاه و سایر شرایط زیستی لازم برای هر گونه باشد. از این رو بررسی تغییرات تنوع و نوسانات جمعیتی پرندگان آبزی در سال های مختلف می تواند به عنوان یک شاخص زیستی نشان دهنده وضعیت سلامت یا وجود تهدیدات موجود در اکوسیستم های تالابی باشد.

آبهای سطحی مامن و پناهگاه پرندگان و آبزیان بوده و هستند. دریاچه زریبار جزو اکوسیستم های ارزشمند که به قدمت دریاچه، مامنی برای پرندگان بوده است. در دهه اخیر به یکی از توانمندترین زیستگاه ها با اهمیت بالای اکولوژی تبدیل شده است که به عنوان زیستگاه موقت و دایم گونه های متنوع پرنده مورد استفاده قرار می گیرد که به دلیل تغذیه و امنیت هر ساله شاهد افزایش پرندگان مهاجر، ترکیب گونه ای و ثبت گونه های کمیاب می باشم که عناوین خبری از جمله: پرندگان نادر در زریبار، پرندگان مهاجر زریبار، زریبار مکانی امر برای پرندگان و ... بیانگر واقعیت فوق است.

روند ثبت جهانی زریبار
از روند ثبت جهانی زریبار اطلاع دقیق در دسترس نیست. بنابراین با استناد به ويژه نامه خبری- زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 10، بهمن 1387، به روند ثبت آن اشاره می نمایم. در شماره 10 نشریه آمده است که تفاوت مهمی که یک تالاب با دریاچه دارد این است که اگر یک دریاچه به عنوان تالاب ثبت شود از مزایا و بودجه های بین المللی برخوردار شده و همچنین تحت نظارت بین المللی قرار خواهد گرفت. دریاچه زریبار نیز از این قاعده مستثنی نیست و در چند سال اخیر تلاش های بسیاری صورت گرفته که این دریاچه در لیست تالاب های کنوانسیون رامسر به ثبت برسد که خوشبختانه این تلاش ها اکنون در مرحله نهایی و در آستانه به ثبت رسیدن این در یاچه زیباست. همچنین در مورخه 13 بهمن 1397 در خبری منتشر شد که همزمان با روز جهانی تالاب‌ها، تالاب "زریبار" به عنوان بیست و پنجمین تالاب ایران در کنوانسیون رامسر (۱۹۷۱) ثبت شد. لذا می توان دریافت که از زمان نشر خبر اول تا به امروز ده سال می گذرد که قبل از آن چندین سال نیز در تلاش برای ثبت جهانی دریاچه بودند. لذا سوالی که مطرح می گردد این است که دلایل اینکه زریبار ثبت نگردیده چیست؟
 
جمع بندی و نتیجه گیری:

با توجه به تعاریف ارائه شده درباره دریاچه و تالاب و همچنین نقشه ارائه شده از سال  1980 می توان بیان نمود که زریبار دریاچه از نوع تکتونیک بوده که در طبقه بندی زیست محیطی در رده دریاچه میان‌پرورد (دریاچه‌ای با مواد مغذی نه چندان کم که از نظر گیاهی و جانوری نسبتاً بارور است) قرار می گیرد که به مرور زمان نقشه 2011 و در نظر گرفتن وضعیت سال 2019 به دریاچه بیش‌پرور (دریاچه‌ای کم‌عمق با مواد مغذی بسیار) پیش رفته و با شتاب فعلی در آینده به دریاچه روبه‌زوال (دریاچه بیش‌پروردی که بر اثر ازدیاد گیاهان و از دست دادن تدریجی و مستمر آب در حال تبدیل شدن به باتلاق است)پیش می رود. بنابراین زریبار در ابتدا دریاچه بوده، و در زمان حال به تالاب تبدیل شده و با روند فعلی در مسیر باتلاقی شدن قرار گرفته است. همچنین با مراجعه به فرهنگ ماموستا هه ژار و فرهنگ های زبان فارسی می توان بیان نمود که تالاب و دریاچه از هم تفکیک شده و زریبار را در رده دریاچه قرار داده اند.

تفسیر عکس های هوایی
 عکس های هوایی و اعداد و ارقام بیان شده بیانگر کاهش سطح آب دریاچه زریبار می باشد که به عنوان یک فاجعه زیست محیطی، غیرقابل انکار بر کسی پوشیده نیست. به طوری که مساحت دریاچه زریبار در سال 1977 از 13.28 کیلومتر مربع به 9.5 کیلومتر مربع در سال 2000 رسیده است. به این معنی که در مدت 23 سال حدود 28.5 درصد این دریاچه خشک شده است. هر چند با اقدامات انجام شده به طور موقت سطح دریاچه به 21.8 کیلومتر مربع در سال 2003 رسیده است اما بعد از این دوباره سطح آب دریاچه روند کاهشی داشته به طوری که در سال 2011 سطح آن به 9.5 کیلومتر مربع رسیده است. بنابراین با استدلال به تصاویر هورایی و اعداد و ارقام بیان شده به سادگی می توان به روند تبدیل دریاچه زریبار به تالاب و باتلاق پی برد.

روند افزایش پرندگان در دریاچه

در این بخش شاهد افزایش پرندگان مهاجر، ترکیب گونه ای و ثبت گونه های کمیاب شدیم به گونه ای که هر سال آمار پرندگان و تنوع آنها فراوانتر می شود. باید بیان نمود متاسفانه این افزایش بیانگر تبدیل شدن دریاچه به تالاب می باشد زیرا که اثبات می نماید دریاچه میان‌پرورد زریبار (دریاچه‌ای با مواد مغذی نه چندان کم که از نظر گیاهی و جانوری نسبتاً بارور است) در حال تبدیل شدن به دریاچه بیش‌پرور یا می توان گفت تالاب ( دریاچه‌ای کم‌عمق با مواد مغذی بسیار) می باشد زیرا که این دریاچه های کم عمق اهمیت بالای اكولوژیك و توانمندی زیستگاه های از نظر تغذیه دارند که می توانند هرساله به تعداد پرندگان مهاجر و تركیب گونه‌ای در خود را افزوده کنند. بنابر این استدلال می توان گفت افزایش پرندگان زریبار بیانگر تغییرات شدید اکولوژی زریبار می باشند که این تغییرات اکولوژیکی نمود از بین رفتن دریاچه و تبدیل شدن آن به تالاب و باتلاق می باشد.

روند ثبت جهانی زریبار
هماطور که بیان شد کنوانسون رامسر 48 سال پیش در ایران تصویب شده است که هدف آن کنوانسیون شناسایی تالاب‌های مهم بین‌المللی، به ویژه تالاب‌های زیستگاه پرندگان آبزی بوده است، همچنین همانطور که بیان شد انجمن سبز چیا قریب به 15 سال در تلاش ثبت جهانی دریاچه زریبار می باشد لذا پرسش هایی به شرح زیر مطرح می گردند که ثبت زریبار را بعد از نیم قرن به چالش می کشند؟

1: دلیل ثبت نشدن زریبار در این نیم قرن چه بوده است؟
2: چگونه بعد از گذشت نیم قرن و با فراوان شدن چالش های محیط زیستی زریبار، شرایط ثبت جهانی را پیدا نمود؟
3: دریاچه زریبار در نیم قرن اخیر چه بهبودی یافته است که شرایط ثبت را پیدا نمود؟
4: آیا تغییر اکوسیستم دریاچه در نیم قرن اخیر، دلیل ثبت جهانی دریاچه نبوده است؟
5: نداشتن شرایط تالاب مطلوب بین المللی؟ 

لذا با تحلیل مسائل مطرح شده از جمله کاهش سطح و عمق دریاچه زریبار، افزایش پوشش گیاهی و نیزار در اطراف دریاچه و مهمترین از همه افزایش پرندگان که نمود عینی تالابی شدن دریاچه است می توان بیان نمود اکوسیستم دریاچه تغییر نموده که سبب گشته بعد از گذشت نیم قرن، به عنوان تالاب ثبت جهانی گردد.

در ويژه نامه خبری- زیست محیطی چيا، سال اول، شماره 10، بهمن 1387، آمده است (( که تفاوت مهمی که یک تالاب با دریاچه دارد این است که اگر یک دریاچه به عنوان تالاب ثبت شود از مزایا و بودجه های بین المللی برخوردار شده و همچنین تحت نظارت بین المللی قرار خواهد گرفت. دریاچه زریبار نیز از این قاعده مستثنی نیست و در چند سال اخیر تلاش های بسیاری صورت گرفته که این دریاچه در لیست تالاب های کنوانسیون رامسر به ثبت برسد که خوشبختانه این تلاش ها اکنون در مرحله نهایی و در آستانه به ثبت رسیدن این دریاچه زیباست. و در نهایت ثبت جهانی گردید.)) لذا با استناد به مطالب فوق الذکر می توان بیان نمود که انجمن چیا، زریبار را دریاچه خوانده و دلیل ثبت جهانی آن را بهره گرفتن از حمایت های بین المللی بیان نموده است که هدف از آن حفاظت از موجودیت فعلی دریاچه و ممانعت و جلوگیری از تبدیل شدن آن به دریاچه ای روبه زوال و در نهایت دریاچه خشک می باشد. بنابراین ثبت جهانی زریبار دستاوردی در ناکامی از احیا و بهبود وضعیت دریاچه بوده است.


یادداشت: محمد محمودی، دکترای جغرافیا گرایش توسعه روستایی دانشگاه تهران

انتهای پیام/

ZariwarKhabar Telegram Channel

نظرات بینندگان :

سیاناویجمعه 19 بهمن 1397 | 12:06

2
0

هەر بژیت دوكتۆر گیان

پاسـخ

جمالدجمعه 19 بهمن 1397 | 13:25

1
0

بسیار جامع کامل و عالی بود
قلمت روان دکتر محمودی

پاسـخ

محسنجمعه 19 بهمن 1397 | 13:58

3
1

بژید دکتر محمودی به ریز.
دست و چاوت خوش بیت .
کاش اطلاعاتتان را به روز میفرمودید و سطح فعلی دریاچه را نیز بعنوان سال ۲۰۱۹ در یادداشت میاوردید. با توجه به بارشهای سه سال اخیر که خیلی از بارش میانگین بالاتر بوده نگران کاهش سطح و میزان و حجم آب نباشید. بیشترین نگرانی در خصوص زریبار آلودگی آب دریاچه و عدم رعایت این موضوع است الودگی ورودی از طریق فاضلاب ، حجم بالای رسوبات ورودی ،کودهای شیمیایی اراضی اطراف دریاچه،زباله ماحصل گردشگری و ... .

پاسـخ

کانی دینارشنبه 20 بهمن 1397 | 14:32

2
0

سپاس ممنون

پاسـخ

علیچهارشنبه 1 اسفند 1397 | 14:02

0
0

با سپاس از مسؤلین این دریاچه طولی نخواهد کشید که باتلاق میشود با توجه به این عکسهای ماهواره ای ، مسؤلیبن عزیز اهالی تدبیر خجالت داره ....

پاسـخ

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیریت زریوارخبر در وب سایت منتشر خواهد شد.
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
* به دلیل تراکم نظرات ممکن است نظر شما با تاخیر تایید شود.

نام *
 

کد امنیتی